فیزیوتراپی بعد از جراحی افزایش قد معمولاً از همان روزهای اول بعد از عمل، بهصورت سبک و کنترلشده شروع میشود؛ اما فیزیوتراپی جدیتر و منظمتر معمولاً زمانی اهمیت اصلی پیدا میکند که مرحله افزایش طول استخوان آغاز میشود. در پروتکل مرکز بینالمللی جراحی افزایش قد ایران، بیمار معمولاً بعد از عمل چند روز در بیمارستان میماند، از فردای عمل با اجازه پزشک راه رفتن محدود با واکر را شروع میکند و پس از یک دوره کوتاه ۵ تا ۷ روزه، مرحله افزایش قد و نیاز جدیتر به ورزشهای کششی و فیزیوتراپی آغاز میشود.
پس اگر بخواهیم ساده بگوییم: حرکتهای اولیه و تمرینهای سبک از روزهای اول شروع میشوند، اما فیزیوتراپی اصلی برای حفظ انعطاف عضلات، زانو، مچ پا و کنترل درد، همزمان با شروع افزایش طول استخوان جدیتر میشود.
چرا فیزیوتراپی بعد از افزایش قد اینقدر مهم است؟
در جراحی افزایش قد، فقط استخوان بلند نمیشود. وقتی استخوان بهتدریج افزایش طول پیدا میکند، عضلات، تاندونها، رباطها، اعصاب، پوست و مفاصل هم باید با این تغییر هماهنگ شوند. اگر این هماهنگی با تمرین و فیزیوتراپی انجام نشود، بیمار ممکن است دچار خشکی زانو، خشکی مچ پا، کوتاهی عضلات، درد بیشتر، لنگش یا سختی در راه رفتن شود.
در سایت مرکز بینالمللی جراحی افزایش قد ایران تأکید شده که فیزیوتراپی بعد از جراحی فقط یک کار جانبی نیست، بلکه ادامه منطقی خود جراحی است. هدف فیزیوتراپی، کنترل درد و تورم، حفظ دامنه حرکتی مفاصل، تقویت عضلات، آموزش راه رفتن صحیح و پیشگیری از عوارضی مثل خشکی مفصل و لنگش طولانیمدت است.
به زبان ساده، جراح استخوان را برای افزایش طول آماده میکند، اما فیزیوتراپی کمک میکند بدن بتواند با این افزایش طول کنار بیاید.
آیا فیزیوتراپی از روز اول بعد از عمل شروع میشود؟
بله، اما منظور از روز اول، فیزیوتراپی سنگین یا تمرینهای کششی شدید نیست. در روزهای اول بعد از جراحی، هدف اصلی کنترل درد، کاهش تورم، حفظ حرکت اولیه مفاصل و آموزش حرکت ایمن است. بیمار معمولاً با کمک تیم درمان یاد میگیرد چطور از تخت بلند شود، چطور بنشیند، چطور با واکر قدمهای کوتاه بردارد و چطور بدون فشار اضافه به پاها جابهجا شود.
در منابع مرکز آمده که شروع راه رفتن با واکر، آموزش نشستن و ایستادن صحیح و تمرینهای ساده فیزیوتراپی در همان روزهای اول بعد از عمل آغاز میشود. همچنین در توضیح فرایند جراحی مرکز گفته شده که بیشتر بیماران از فردای عمل، البته با کمک واکر و بعد از بررسی پزشک، توان راه رفتن محدود را دارند.
پس در روزهای اول، فیزیوتراپی بیشتر به معنی حرکت ایمن و جلوگیری از بیحرکتی است؛ نه فشار آوردن برای افزایش دامنه حرکتی به هر قیمت.
فیزیوتراپی جدیتر از چه زمانی شروع میشود؟
فیزیوتراپی جدیتر معمولاً از زمانی شروع میشود که مرحله افزایش طول استخوان آغاز میشود. طبق توضیحات مرکز، بعد از جراحی یک دوره کوتاه ۵ تا ۷ روزه برای استراحت استخوانها وجود دارد و بعد از آن، آموزش چرخاندن پیچ MTN یا شروع فرایند افزایش طول انجام میشود. در همین مرحله است که عضلات و بافتهای نرم باید همزمان با استخوان کشیده شوند و این کار با فیزیوتراپی و ورزشهای کششی منظم انجام میشود.
این بخش خیلی مهم است؛ چون هر روز که استخوان کمی بلندتر میشود، عضلات و مفاصل هم باید با آن هماهنگ بمانند. اگر بیمار در این مرحله تمرینها را جدی نگیرد، ممکن است زانو یا مچ پا خشک شود، درد بیشتر شود یا الگوی راه رفتن تغییر کند.
در هفته اول بعد از عمل چه تمرینهایی انجام میشود؟
در هفته اول، تمرکز روی تمرینهای ساده و ایمن است. ممکن است تمرینهایی مثل حرکت دادن مچ پا، انقباض آرام عضلات، جابهجایی کنترلشده در تخت، نشستن صحیح، ایستادن با کمک و چند قدم راه رفتن با واکر آموزش داده شود. البته همه این موارد باید طبق اجازه پزشک و وضعیت بیمار انجام شود.
در صفحه فیزیوتراپی مرکز آمده که در ۷۲ ساعت اول بعد از جراحیهای اندام تحتانی، تمرینهایی مثل پمپ مچ پا، انقباضات ایزومتریک، بالا نگه داشتن اندام و کنترل تورم میتوانند در برنامه توانبخشی مطرح شوند؛ اما اجرای آنها باید با اجازه جراح باشد.
در این مرحله هدف این نیست که بیمار زیاد راه برود. هدف این است که بدن بیحرکت نماند، مفاصل از همان ابتدا خشک نشوند و بیمار یاد بگیرد با واکر و محدودیتهای جدید، ایمن حرکت کند.
وقتی مرحله افزایش قد شروع میشود، فیزیوتراپی چه نقشی دارد؟
وقتی مرحله افزایش طول شروع میشود، اهمیت فیزیوتراپی چند برابر میشود. در این مرحله، استخوان هر روز مقدار کمی بلندتر میشود. در پروتکل مرکز، میانگین افزایش طول حدود ۰.۶ میلیمتر در روز ذکر شده و بسته به نظر پزشک، پیچ MTN معمولاً چند بار در روز چرخانده میشود.
در این دوره، فیزیوتراپی برای چند هدف انجام میشود: حفظ حرکت زانو و مچ پا، کشش عضلاتی که در حال کوتاه و سفت شدن هستند، جلوگیری از خشکی مفصل، کاهش درد ناشی از کشش بافتها، تقویت عضلات و آموزش راه رفتن صحیح با واکر.
مرکز توضیح داده که هنگام شروع فرایند افزایش طول، بافتهای نرم مانند عضلات و اعصاب هم باید با این افزایش طول هماهنگ شوند و این هماهنگی از طریق ورزش و فیزیوتراپی انجام میشود. همچنین تأکید شده که ورزشهای کششی منظم و فیزیوتراپی میتوانند درد بیمار را بهطور قابلتوجهی کاهش دهند.
چند جلسه فیزیوتراپی در هفته لازم است؟
تعداد جلسات فیزیوتراپی برای همه بیماران یکسان نیست. سن، مقدار افزایش قد، ساق یا ران بودن جراحی، روش جراحی، میزان خشکی مفاصل، درد، قدرت عضلات و همکاری بیمار در تمرینهای خانگی روی تعداد جلسات اثر دارد.
طبق توضیحات مرکز بینالمللی جراحی افزایش قد ایران، در دوره افزایش قد، برای افراد بالای ۳۵ سال فیزیوتراپی باید روزانه انجام شود و برای افراد زیر ۳۵ سال معمولاً هفتهای سه جلسه فیزیوتراپی نیاز است.
البته این به معنی آن نیست که بیمار فقط در روزهای فیزیوتراپی باید تمرین کند. تمرینهای خانگی معمولاً بخش مهمی از برنامه هستند. اگر بیمار هفتهای چند جلسه فیزیوتراپی برود، اما در خانه هیچ تمرینی انجام ندهد، احتمال خشکی مفاصل و سفتی عضلات بیشتر میشود.
فیزیوتراپی در افزایش قد ساق با ران فرق دارد؟
بله، اصول کلی مشابه است، اما تمرکز تمرینها فرق میکند. اگر جراحی روی ساق پا انجام شده باشد، مچ پا، تاندون آشیل، عضلات پشت ساق و زانو بسیار مهم هستند. خشکی مچ پا بعد از افزایش طول ساق میتواند راه رفتن را سخت کند و باعث شود بیمار نتواند پاشنه را درست روی زمین بگذارد.
اگر جراحی روی ران انجام شده باشد، تمرکز بیشتر روی زانو، عضلات چهارسر، همسترینگ، لگن و الگوی راه رفتن است. در افزایش قد ران، اگر زانو خوب خم و صاف نشود، بیمار ممکن است در نشستن، برخاستن، راه رفتن و بالا رفتن از پله مشکل پیدا کند.
در صفحه روش LON مرکز توضیح داده شده که در طول فاز افزایش طول، فیزیوتراپی روی حفظ دامنه حرکتی مفاصل، کشش منظم عضلات کوتاهشونده، تقویت عضلات و آموزش راه رفتن با وسیله کمکی تمرکز دارد. همچنین در افزایش طول ساق، حفظ دامنه حرکتی زانو و مچ پا و کشش عضلات پشت ساق و آشیل اهمیت ویژهای دارد.
آیا فیزیوتراپی درد دارد؟
فیزیوتراپی ممکن است با کمی کشش، فشار و ناراحتی همراه باشد، اما نباید درد غیرقابلتحمل ایجاد کند. در جراحی افزایش قد، درد تا حدی طبیعی است؛ مخصوصاً در روزهای اول و در دورهای که عضلات همراه با استخوان کشیده میشوند. اما اگر تمرین باعث درد تیز، بیحسی، گزگز شدید، تورم واضح یا بدتر شدن حرکت شود، باید به فیزیوتراپیست و پزشک اطلاع داده شود.
مرکز در بخش عوارض توضیح داده که درد، ورم، کبودی، احساس کشش عضلات و محدودیت موقت حرکت مفصل در هفتههای اول میتواند بخشی از دوران نقاهت باشد، اما این موارد باید با مسکن، یخگذاری، بالا گرفتن پا و برنامه منظم فیزیوتراپی رو به بهبود بروند.
هدف فیزیوتراپی این نیست که بیمار را با درد زیاد وادار به حرکت کند. هدف این است که بدن آرامآرام با طول جدید سازگار شود.
اگر فیزیوتراپی دیر شروع شود چه میشود؟
اگر فیزیوتراپی دیر شروع شود یا نامنظم انجام شود، خطر خشکی زانو، خشکی مچ پا، کوتاهی عضلات، درد بیشتر و اختلال در راه رفتن افزایش پیدا میکند. در دوران نقاهت، مرکز تأکید کرده که ورزشهای کششی منظم و فیزیوتراپی بعد از جراحی باید حتماً انجام شوند، چون از سفتی مفصل و سفتی بافت نرم جلوگیری میکنند و به کاهش درد بیمار کمک میکنند.
مشکل اینجاست که خشکی مفصل اگر زود کنترل شود، معمولاً بهتر قابل مدیریت است. اما اگر بیمار چند هفته تمرین نکند و مفصل بهتدریج خشک شود، باز کردن دامنه حرکتی سختتر میشود و ممکن است ریکاوری طولانیتر شود.
آیا میتوان فیزیوتراپی را در خانه انجام داد؟
بخشی از تمرینها در خانه انجام میشود، اما این به معنی بینیازی از فیزیوتراپیست نیست. بیمار باید ابتدا تکنیک درست تمرینها را یاد بگیرد. کشش اشتباه، حرکت شدید یا تمرین خارج از محدوده مجاز میتواند درد و التهاب را بیشتر کند.
بهترین حالت این است که بیمار جلسات منظم فیزیوتراپی داشته باشد و در کنار آن، تمرینهای خانگی مشخص و قابلاندازهگیری انجام دهد. فیزیوتراپیست باید بداند جراحی روی ساق بوده یا ران، چه مقدار افزایش قد هدفگذاری شده، بیمار در چه مرحلهای از درمان است و پزشک اجازه چه میزان وزنگذاری را داده است.
در صفحه فیزیوتراپی مرکز نیز تأکید شده که توانبخشی بعد از جراحی افزایش قد باید روی دامنه حرکتی، قدرت، تعادل، الگوی راه رفتن و آموزش فعال بیمار تمرکز داشته باشد و پیشرفت برنامه به نوع جراحی، سن، وضعیت عمومی و میزان پایبندی بیمار به تمرینها بستگی دارد.
در ماه اول فیزیوتراپی چه هدفی دارد؟
در ماه اول، هدف اصلی حفظ حرکت مفاصل، جلوگیری از خشکی، کنترل درد و آموزش راه رفتن ایمن است. بیمار هنوز در ابتدای مسیر است و نباید انتظار داشته باشد راه رفتن طبیعی داشته باشد. استفاده از واکر، محدودیت در وزنگذاری و حرکت کنترلشده بخشی از درمان است.
در این مرحله، فیزیوتراپی معمولاً روی حرکت زانو و مچ، کششهای ملایم، فعال نگه داشتن عضلات، تمرینهای سبک و آموزش وضعیت درست بدن تمرکز دارد. اگر بیمار از همان ماه اول تمرینها را جدی بگیرد، معمولاً در ماههای بعد کنترل بهتری روی درد، خشکی و راه رفتن خواهد داشت.
در ماههای دوم تا چهارم فیزیوتراپی چه نقشی دارد؟
ماههای دوم تا چهارم معمولاً بخش مهمی از فاز افزایش طول هستند. در روش LON، مرکز توضیح داده که فاز افزایش طول معمولاً حدود ۴ ماه طول میکشد و در این مدت افزایش طول با سرعت متوسط حدود ۰.۶ میلیمتر در روز انجام میشود. در همین دوره، فیزیوتراپی و تمرینهای کششی باید ادامه داشته باشند تا عضلات و مفاصل با استخوان بلندترشده هماهنگ شوند.
در این مرحله اگر زانو، مچ پا یا عضلات بیش از حد سفت شوند، پزشک ممکن است برنامه درمان را تغییر دهد، فیزیوتراپی را جدیتر کند یا در صورت نیاز سرعت افزایش طول را تنظیم کند. در جراحی افزایش قد، رسیدن به عدد بالاتر نباید به قیمت از دست رفتن حرکت طبیعی مفصل تمام شود.
بعد از پایان مرحله افزایش طول، آیا فیزیوتراپی تمام میشود؟
نه. پایان افزایش طول به معنی پایان فیزیوتراپی نیست. بعد از اینکه استخوان به طول هدف رسید، بدن هنوز باید استخوان جدید را محکمتر کند و بیمار باید قدرت عضلات، تعادل و الگوی راه رفتن را بهتدریج بازسازی کند.
در صفحه روش LON مرکز توضیح داده شده که بعد از فاز افزایش طول، دوره بازتوانی ادامه دارد و بیمار معمولاً حدود ۸ ماه از واکر و سپس حدود ۴ ماه از عصای زیربغل استفاده میکند. بازگشت کامل به فعالیتهای روزمره بدون وسیله کمکی معمولاً حدود یک سال زمان میبرد.
بنابراین فیزیوتراپی بعد از پایان افزایش طول، بیشتر روی تقویت، تعادل، اصلاح راه رفتن، افزایش تدریجی استقلال و آمادهسازی بیمار برای زندگی روزمره متمرکز میشود.
چه کارهایی را نباید در فیزیوتراپی بعد از افزایش قد انجام داد؟
بیمار نباید تمرینها را خودسرانه شدیدتر کند، نباید بدون اجازه پزشک وزن بیشتری روی پا بیندازد، نباید واکر یا عصا را زودتر از زمان مجاز کنار بگذارد و نباید سرعت افزایش طول را تغییر دهد. همچنین تمرینهای دردناک، کششهای ناگهانی و فشارهای شدید روی زانو یا مچ پا میتوانند خطرناک باشند.
در بخش پرسشهای متداول مرکز، تأکید شده که کنار گذاشتن واکر باید بر اساس عکسهای رادیولوژی هر بیمار انجام شود و بهطور کلی برای هر یک سانتیمتر افزایش قد حدود ۳۵ روز زمان نیاز است. همچنین حتی با وجود تحمل وزن محدود میله MTN، بیمار باید برای راه رفتن از واکر استفاده کند.
پس فیزیوتراپی باید فعال باشد، اما نه بیاحتیاط. حرکت لازم است، اما حرکت باید با مرحله درمان هماهنگ باشد.
جدول زمانبندی کلی شروع فیزیوتراپی بعد از جراحی افزایش قد
| زمان بعد از عمل | هدف اصلی فیزیوتراپی |
|---|---|
| روز اول تا سوم | کنترل درد و تورم، حرکتهای بسیار سبک، آموزش نشستن، ایستادن و راه رفتن با واکر |
| هفته اول | جلوگیری از بیحرکتی، حفظ حرکت اولیه زانو و مچ، آمادهسازی برای شروع افزایش طول |
| بعد از ۵ تا ۷ روز | شروع مرحله افزایش طول و جدیتر شدن ورزشهای کششی و فیزیوتراپی |
| ماه اول | کنترل درد، حفظ دامنه حرکتی، پیشگیری از خشکی مفاصل |
| ماه دوم تا چهارم | همراهی با فاز افزایش طول، کشش عضلات، تقویت کنترلشده، اصلاح راه رفتن |
| بعد از پایان افزایش طول | تقویت عضلات، تعادل، بازآموزی راه رفتن و آمادهسازی برای کاهش تدریجی وابستگی به وسیله کمکی |
| ماههای بعد | ادامه بازتوانی تا بازگشت تدریجی به فعالیتهای روزمره |
این جدول یک راهنمای عمومی است. برنامه دقیق هر بیمار باید بر اساس روش جراحی، ساق یا ران بودن عمل، مقدار افزایش قد، سن، درد، عکسهای رادیولوژی و نظر جراح تنظیم شود.
جمعبندی
فیزیوتراپی بعد از جراحی افزایش قد معمولاً از همان روزهای اول بهصورت سبک و کنترلشده شروع میشود. در این مرحله، هدف اصلی حرکت ایمن، کاهش بیحرکتی، کنترل درد و آموزش راه رفتن با واکر است. اما فیزیوتراپی جدیتر معمولاً همزمان با شروع مرحله افزایش طول استخوان، یعنی حدود ۵ تا ۷ روز بعد از عمل، اهمیت اصلی پیدا میکند. در این دوره، عضلات، تاندونها، اعصاب و مفاصل باید با استخوان بلندترشده هماهنگ شوند و این کار بدون تمرین و فیزیوتراپی منظم ممکن نیست.
فیزیوتراپی در این جراحی فقط برای کاهش درد نیست؛ برای حفظ زانو و مچ پا، جلوگیری از خشکی مفصل، پیشگیری از کوتاهی عضلات، بهبود راه رفتن و رسیدن به نتیجهای ایمنتر انجام میشود. بیمارانی که از همان ابتدا فیزیوتراپی را جدی میگیرند، معمولاً مسیر منظمتر، درد قابلکنترلتر و بازتوانی قابلاعتمادتری دارند.
