جراحی افزایش قد یک عمل ساده و کوتاهمدت نیست. در این جراحی، استخوان بهصورت کنترلشده برش داده میشود، سپس در یک دوره چندماهه بهتدریج بلند میشود و بدن باید در فاصله ایجادشده، استخوان جدید بسازد. در این مسیر، عضلات، تاندونها، اعصاب، مفاصل و پوست هم باید با طول جدید هماهنگ شوند.
بنابراین طبیعی است که این جراحی، مثل هر عمل ارتوپدی بزرگ، بدون ریسک نباشد. نکته مهم این است که بیمار قبل از تصمیمگیری بداند کدام علائم طبیعی و قابلانتظار هستند، کدام عوارض نیاز به پیگیری دارند و چه مواردی میتوانند جدی باشند.
در مرکز بینالمللی جراحی افزایش قد ایران، قبل از تصمیم نهایی، وضعیت استخوان، محور اندام، مفاصل، کیفیت استخوانسازی، سن، شاخص توده بدنی، سبک زندگی و توان همکاری بیمار در فیزیوتراپی بررسی میشود. همچنین با تعیین سقف ایمن افزایش قد، یعنی حدود ۶.۲۵ سانتیمتر در ساق و ۷ سانتیمتر در ران، تلاش میشود ریسک عوارض مهم کاهش پیدا کند.
اول تفاوت عارضه طبیعی و عارضه واقعی را بدانیم
بعد از جراحی افزایش قد، بعضی علائم تقریباً برای بیشتر بیماران قابلانتظار است. درد محل جراحی، ورم، کبودی، احساس کشش در عضلات، محدودیت موقت حرکت مفصل و سختی خواب در هفتههای اول معمولاً بخشی از دوران نقاهت هستند. این موارد معمولاً با دارو، یخگذاری، بالا نگه داشتن پا، مراقبت مناسب و فیزیوتراپی کنترل میشوند و باید بهمرور بهتر شوند.
اما وقتی درد شدیدتر میشود، تب ایجاد میشود، زخم ترشح پیدا میکند، بیحسی یا ضعف جدید در پا شروع میشود، مفصل بهشدت خشک میشود یا در عکس رادیولوژی جوشخوردن استخوان خوب پیش نمیرود، دیگر موضوع را نباید فقط «درد طبیعی بعد از عمل» دانست. این موارد نیاز به بررسی سریعتر دارند.
عوارض خفیف و قابلانتظار بعد از جراحی افزایش قد
۱. درد بعد از عمل
درد بعد از جراحی افزایش قد طبیعی است. در روزهای اول، درد بیشتر مربوط به محل جراحی، برش استخوان، بافتهای اطراف و شروع حرکت است. در دوره افزایش طول نیز بیمار ممکن است درد کششی در عضلات و مفاصل داشته باشد.
این درد معمولاً باید با داروهای تجویزشده، استراحت، یخگذاری، فیزیوتراپی و تنظیم درست سرعت افزایش طول قابلکنترل باشد. اگر درد هر روز شدیدتر شود، با دارو کنترل نشود یا همراه با بیحسی، ضعف، تب یا تورم شدید باشد، باید سریعتر با تیم درمان مطرح شود.
۲. ورم و کبودی
ورم و کبودی در روزها و هفتههای اول بعد از عمل شایع است. پاها بعد از جراحی مدتی حساس، متورم و سنگین میشوند. این وضعیت معمولاً با بالا نگه داشتن پا، حرکتهای کنترلشده، داروهای تجویزشده و مراقبت درست بهتر میشود.
اما ورم ناگهانی، درد شدید ساق، گرمی زیاد، قرمزی شدید یا تورم یکطرفه که بدتر میشود، باید جدی گرفته شود؛ چون گاهی میتواند نشانه مشکل عروقی یا لخته خون باشد.
۳. دشواری خواب و خستگی
بعضی بیماران در هفتههای اول خوب نمیخوابند. درد، محدودیت حرکت، نگرانی، وضعیت خوابیدن و تغییر سبک زندگی میتواند خواب را مختل کند. این موضوع معمولاً موقتی است، اما اگر طولانی شود، روی خلقوخو، تحمل درد و انگیزه بیمار برای فیزیوتراپی اثر میگذارد.
در مطالب مرکز نیز اشاره شده که جراحی افزایش قد فقط یک تغییر فیزیکی نیست و بیمار ممکن است در طول مسیر، اضطراب، افتوخیز خلق، خستگی ذهنی و فشار ناشی از محدودیت حرکتی را تجربه کند.
۴. جای زخم یا اسکار
در جراحی افزایش قد نمیتوان جای زخم را کاملاً حذف کرد، چون عمل به برشهای جراحی و گاهی محلهای ورود پیچ یا پین نیاز دارد. با این حال، اگر زخم تمیز بماند، عفونت ایجاد نشود و مراقبتها درست انجام شود، معمولاً میتوان ظاهر اسکار را بهتر مدیریت کرد.
بیمار باید بداند که جای زخم بخشی از واقعیت این جراحی است. انتخاب روش جراحی، مراقبت از زخم، ژنتیک پوست، عفونت نکردن محل جراحی و رعایت توصیههای پزشک روی ظاهر نهایی اسکار اثر دارند.
عوارض متوسط؛ مواردی که معمولاً قابلکنترلاند اما نباید رها شوند
۵. سفتی مفصل
سفتی مفصل یکی از مهمترین مشکلاتی است که در جراحی افزایش قد باید از همان ابتدا مراقب آن بود. وقتی استخوان بلند میشود، عضلات و تاندونها تحت کشش قرار میگیرند. اگر فیزیوتراپی، تمرینهای کششی و تنظیم سرعت افزایش طول درست انجام نشود، زانو، مچ پا یا لگن ممکن است خشک و محدود شوند.
Hospital for Special Surgery سفتی مفصل ناشی از کشش عضلات را یکی از مهمترین ریسکهای جراحی افزایش قد میداند و تأکید میکند که کشش و تمرین بعد از عمل ضروری است.
در افزایش قد از ساق، مچ پا و تاندون آشیل اهمیت زیادی دارند. در افزایش قد از ران، زانو و عضلات ران بیشتر درگیر میشوند. بنابراین نوع تمرینها باید با محل جراحی هماهنگ باشد.
۶. کوتاهی عضلات و تاندونها یا کانترکچر
کانترکچر یعنی عضله یا تاندون آنقدر سفت و کوتاه شود که مفصل دیگر دامنه حرکتی کامل خود را نداشته باشد. این عارضه میتواند راه رفتن، فیزیوتراپی و نتیجه نهایی را تحتتأثیر قرار دهد.
Paley Institute توضیح میدهد که عضلات در طول افزایش قد بهطور طبیعی سفت میشوند و اگر این سفتی کنترل نشود، میتواند به کانترکچر تبدیل شود. برای پیشگیری، فیزیوتراپی و کشش روزانه عضلات و مفاصل در معرض خطر ضروری است؛ مثلاً در افزایش طول ران، زانو و عضلات چهارسر، و در افزایش طول ساق، مچ پا و تاندون آشیل اهمیت بیشتری دارند.
در منابع مرکز نیز کوتاهی عضلات و تاندونها از عوارض نسبتاً شایع معرفی شده و فیزیوتراپی منظم و تنظیم سرعت کشش برای پیشگیری از آن ضروری دانسته شده است.
۷. عفونت سطحی زخم یا محل پین
عفونت سطحی میتواند در محل برش جراحی یا محل ورود پینها و پیچها دیده شود. این موضوع بهخصوص در روشهایی که از فیکساتور خارجی استفاده میشود اهمیت بیشتری دارد، چون پوست و محل پینها نیاز به مراقبت مداوم دارند.
در جدول عوارض مرکز، عفونت سطحی محل برش یا پین نسبتاً شایع معرفی شده و گفته شده که اغلب با شستوشو، مراقبت موضعی و گاهی آنتیبیوتیک خوراکی کنترل میشود، اما اگر به آن بیتوجهی شود میتواند به عفونت عمیقتر تبدیل شود.
علائمی مثل قرمزی شدید، گرمی، درد رو به افزایش، ترشح چرکی، بوی بد یا تب باید سریع گزارش شود.
۸. تأخیر در جوشخوردن استخوان
در جراحی افزایش قد، استخوان جدید باید در فاصله ایجادشده شکل بگیرد و بهتدریج محکم شود. گاهی استخوانسازی کندتر از حد انتظار پیش میرود. این موضوع میتواند باعث طولانیتر شدن دوره استفاده از واکر یا عصا و نیاز به پیگیری بیشتر شود.
در منابع مرکز، تأخیر در جوشخوردن یا جوشنخوردن استخوان از عوارض نسبتاً شایع معرفی شده است. در بعضی بیماران ممکن است نیاز به کاهش سرعت کشش، داروهای کمکی یا در موارد خاص جراحی تکمیلی وجود داشته باشد.
سیگار، تغذیه نامناسب، کمبود ویتامین D، بیماریهای زمینهای، افزایش قد بیش از حد، سرعت کشش نامناسب و رعایت نکردن توصیهها میتوانند این ریسک را بیشتر کنند.
۹. جوشخوردن زودرس استخوان
گاهی مشکل برعکس است؛ یعنی استخوان جدید زودتر از زمان مناسب محکم میشود. اگر استخوان در حین مرحله افزایش طول خیلی زود جوش بخورد، ادامه افزایش طول سخت یا غیرممکن میشود و ممکن است نیاز به مداخله بیشتر باشد.
به همین دلیل است که عکسبرداریهای منظم در دوره افزایش قد مهم هستند. پزشک با دیدن کیفیت استخوان جدید در رادیوگرافی میتواند سرعت افزایش طول را تنظیم کند.
۱۰. درد عصبی، گزگز یا بیحسی
در طول افزایش قد، اعصاب هم تحت کشش قرار میگیرند. در بعضی بیماران ممکن است گزگز، بیحسی، سوزش، درد تیرکشنده یا حساسیت غیرعادی ایجاد شود. این علائم باید جدی گرفته شوند، چون گاهی با کاهش سرعت افزایش طول، توقف موقت یا درمان حمایتی قابل کنترلاند.
در جدول عوارض مرکز، مشکلات عصبی مانند بیحسی، گزگز و درد عصبی کمشیوع معرفی شدهاند و توضیح داده شده که معمولاً با کاهش سرعت کشش و پیگیری دقیق بهتر میشوند، اما در موارد نادر میتوانند طولانیمدت باشند.
Paley Institute نیز توضیح میدهد که آسیب عصبی در افزایش طول ران کمتر دیده میشود و در افزایش طول ساق بیشتر مطرح است؛ بهخصوص درد در سطح رویی پا میتواند با عصب پرونئال ارتباط داشته باشد.
عوارض جدیتر؛ مواردی که نیاز به پیگیری فوری دارند
۱۱. عفونت عمقی استخوان یا استئومیلیت
استئومیلیت یعنی عفونت به عمق استخوان برسد. این عارضه نادر است، اما جدی محسوب میشود. درمان آن ممکن است نیاز به بستری، آنتیبیوتیک طولانیمدت و گاهی جراحی تکمیلی داشته باشد.
در منابع مرکز، عفونت عمقی استخوان نادر اما جدی معرفی شده و گفته شده که ممکن است به بستری مجدد، مصرف طولانی آنتیبیوتیک و در موارد شدید به جراحیهای تکمیلی نیاز داشته باشد.
برای کاهش این ریسک، رعایت بهداشت زخم و محل پینها، مراجعه منظم و گزارش سریع علائم عفونت بسیار مهم است.
۱۲. انحراف یا بدشکلی استخوان حین جوشخوردن
اگر استخوان در مسیر درست جوش نخورد، ممکن است زاویه، چرخش یا محور نامطلوب ایجاد شود. این عارضه میتواند روی ظاهر پا، راه رفتن، فشار روی زانو و مچ، و نتیجه نهایی اثر بگذارد.
در صفحه اصلی جراحی افزایش قد مرکز، انحراف یا بدشکلی استخوان حین جوشخوردن کمشیوع معرفی شده و توضیح داده شده که با رادیوگرافی منظم و اصلاح بهموقع، معمولاً قابل پیشگیری یا اصلاح است.
به همین دلیل بیمار نباید مراجعات رادیولوژی را عقب بیندازد. گاهی یک تغییر کوچک اگر زود دیده شود، قابل کنترل است؛ اما اگر دیر تشخیص داده شود، درمان سختتر میشود.
۱۳. جوشنخوردن استخوان یا Nonunion
در مواردی، استخوان جدید به اندازه کافی تشکیل نمیشود یا محل افزایش طول بهدرستی جوش نمیخورد. این عارضه از موارد مهم و جدیتر است و میتواند دوره درمان را طولانی کند.
در چنین شرایطی، پزشک ممکن است سرعت افزایش طول را تغییر دهد، تغذیه و مکملها را اصلاح کند، دارو یا روش کمکی در نظر بگیرد یا در موارد خاص، جراحی تکمیلی انجام دهد. تصمیم نهایی به وضعیت عکسها، سلامت عمومی بیمار و علت جوشنخوردن بستگی دارد.
۱۴. لخته خون در پا و آمبولی ریه
بعد از جراحیهای بزرگ ارتوپدی، بهخصوص وقتی حرکت بیمار محدود میشود، خطر لخته خون در وریدهای عمقی پا وجود دارد. اگر لخته جدا شود و به ریه برسد، آمبولی ریه رخ میدهد که یک وضعیت اورژانسی است.
در جدول عوارض مرکز، لخته خون در ورید عمقی پا نادر اما خطرناک معرفی شده و گفته شده در صورت مهاجرت لخته به ریه، فوریت پزشکی محسوب میشود. استفاده از داروهای ضدانعقاد، جوراب فشاری و تحرک زودهنگام از راههای کاهش ریسک ذکر شده است.
درد و تورم غیرعادی ساق، تنگی نفس، درد قفسه سینه، سرفه خونی یا ضعف ناگهانی باید فوراً بررسی شود.
۱۵. آسیب عصب یا عروق
آسیب جدی عصب یا عروق نادر است، اما از عوارض مهم محسوب میشود. درگیری عصبی میتواند با بیحسی، گزگز، درد شدید، ضعف حرکتی یا افتادگی پا خود را نشان دهد. آسیب عروقی هم ممکن است با تغییر رنگ پا، سردی اندام، درد شدید یا اختلال خونرسانی همراه باشد.
بیشتر علائم عصبی اگر زود تشخیص داده شوند، با کاهش سرعت کشش، توقف موقت یا درمان مناسب قابل کنترلاند. اما بیتوجهی به ضعف جدید، بیحسی پیشرونده یا درد عصبی شدید میتواند خطرناک باشد.
۱۶. شکستن یا مشکل پیدا کردن ایمپلنت
اگر بیمار زودتر از زمان مناسب وزن زیادی روی پاها بیندازد یا توصیههای وزنگذاری را رعایت نکند، احتمال فشار بیش از حد به ایمپلنت وجود دارد. HSS هشدار میدهد که میلهها یا رادها اگر وزن زیادی خیلی زود روی آنها وارد شود، ممکن است دچار شکستگی شوند و جراح باید دستور دقیق وزنگذاری را مشخص کند.
بنابراین بیمار نباید چون دردش کمتر شده، خودسرانه واکر یا عصا را کنار بگذارد. کاهش وسیله کمکی باید فقط با نظر پزشک و بر اساس عکس رادیولوژی انجام شود.
۱۷. نیاز به جراحی تکمیلی
گاهی برای مدیریت یک عارضه، جراحی تکمیلی لازم میشود. این جراحی ممکن است برای اصلاح محور استخوان، کمک به جوشخوردن، درمان عفونت، اصلاح مشکل ایمپلنت یا برداشتن ابزار داخلی در زمان مناسب انجام شود.
نیاز به جراحی تکمیلی همیشه به معنی شکست درمان نیست. در جراحیهای طولانی و پیچیده، گاهی مداخله بهموقع میتواند از آسیب بزرگتر جلوگیری کند.
جدول عوارض احتمالی جراحی افزایش قد؛ از خفیف تا جدی
| سطح عارضه | نمونهها | معمولاً چه باید کرد؟ |
|---|---|---|
| خفیف و قابلانتظار | درد، ورم، کبودی، سختی خواب، کشش عضلات | دارو، استراحت، یخگذاری، فیزیوتراپی و پیگیری معمول |
| متوسط و نیازمند مراقبت | سفتی مفصل، کانترکچر، عفونت سطحی، گزگز یا بیحسی خفیف، کندی استخوانسازی | مراجعه منظم، تنظیم فیزیوتراپی، مراقبت زخم، بررسی عکس و گاهی تغییر سرعت کشش |
| جدی و نیازمند پیگیری فوری | عفونت عمقی، لخته خون، درد عصبی شدید، ضعف حرکتی، جوشنخوردن استخوان، انحراف استخوان، مشکل ایمپلنت | تماس فوری با تیم درمان، بررسی تخصصی، آزمایش یا تصویربرداری، درمان دارویی یا جراحی تکمیلی در صورت نیاز |
چه علائمی بعد از جراحی افزایش قد هشداردهنده هستند؟
اگر بعد از جراحی با هرکدام از این موارد روبهرو شدید، نباید صبر کنید تا خودبهخود خوب شود:
تب، ترشح خونابه یا چرک از زخم یا محل پین، قرمزی منتشر یا رگههای قرمز اطراف زخم، درد یا تورم غیرعادی در پا، بیحسی یا گزگز جدید، ضعف حرکتی، درد قفسه سینه یا تنگی نفس، همگی نیاز به تماس با پزشک یا مراجعه فوری دارند. Cleveland Clinic نیز همین موارد را از علائم مهمی میداند که بعد از جراحی افزایش طول اندام باید به پزشک گزارش شوند.
چه عواملی احتمال عوارض را بیشتر میکند؟
چند عامل میتواند ریسک عوارض را بیشتر کند: انتخاب نامناسب بیمار، افزایش قد بیش از محدوده ایمن، سرعت زیاد کشش استخوان، فیزیوتراپی نامنظم، مراقبت ضعیف از زخم، سیگار، اضافهوزن، بیماریهای کنترلنشده، تغذیه نامناسب، کمبود ویتامین D، پیگیری نکردن عکسهای رادیولوژی و فشار آوردن زودهنگام روی پاها.
در منابع مرکز تأکید شده که جا انداختن جلسات فیزیوتراپی، انجام ندادن تمرینها، تغییر خودسرانه سرعت طولدهی و بیتوجهی به علائم هشداردهنده میتواند ریسک عوارض را بالا ببرد.
چطور میتوان ریسک عوارض را کمتر کرد؟
راه کاهش ریسک، انتخاب درست بیمار و مراقبت دقیق بعد از عمل است. قبل از جراحی باید وضعیت استخوان، محور پا، مفاصل، تراکم و کیفیت استخوان، وزن، سبک زندگی و آمادگی بیمار برای فیزیوتراپی بررسی شود. مرکز نیز قبل از تصمیمگیری، همین موارد را ارزیابی میکند و سقف ایمن افزایش قد را برای کاهش ریسک عوارض در نظر میگیرد.
بعد از عمل، فیزیوتراپی منظم، رعایت بهداشت زخم و محل پینها، تغذیه مناسب، مصرف مکملها در صورت تجویز، استفاده درست از واکر یا عصا، مراجعه منظم، عکسبرداریهای دورهای و گزارش سریع علائم غیرعادی نقش اصلی را دارند. در مطلب دوران نقاهت مرکز نیز به اهمیت فیزیوتراپی، رعایت بهداشت، تغذیه و پیروی از راهنماییهای پزشک اشاره شده است.
آیا روش جراحی روی عوارض اثر دارد؟
بله. روش جراحی میتواند روی تجربه درد، جای زخم، کیفیت زندگی، مراقبت از پینها، ریسک عفونت سطحی و راحتی بیمار اثر بگذارد. برای مثال، روشهایی که فیکساتور خارجی دارند، نیاز به مراقبت دقیقتری از محل پینها دارند. روشهای داخلیتر ممکن است از نظر راحتی روزمره برای بعضی بیماران بهتر باشند، اما همچنان نیاز به فیزیوتراپی، کنترل رادیولوژی و رعایت وزنگذاری دارند.
در مقاله مقایسه MTN و LON در سایت مرکز، این دو روش از نظر سازوکار، تعداد جراحی، مدت استفاده از ابزار خارجی، درد، کیفیت زندگی، ریکاوری، وزنگذاری و ریسکها مقایسه شدهاند.
پس انتخاب روش فقط بر اساس هزینه یا تبلیغات نباید انجام شود. روش مناسب باید با شرایط بدن، هدف افزایش قد و توان بیمار برای مراقبت بعد از عمل هماهنگ باشد.
جمعبندی
جراحی افزایش قد میتواند برای بیمار مناسب، با برنامهریزی دقیق و پیگیری منظم، نتیجه ارزشمندی داشته باشد؛ اما جراحی بدون ریسک نیست. عوارض خفیف مثل درد، ورم، کبودی، کشش عضلات و سختی خواب در هفتههای اول تا حدی قابلانتظار هستند. عوارض متوسط مثل سفتی مفصل، کانترکچر، عفونت سطحی، گزگز یا کندی جوشخوردن نیاز به پیگیری و درمان دارند. عوارض جدیتر مثل عفونت عمقی، لخته خون، آسیب عصبی شدید، جوشنخوردن استخوان، بدجوشخوردن یا مشکل ایمپلنت باید سریع بررسی شوند.
نکته مهم این است که بسیاری از عوارض با انتخاب درست بیمار، رعایت سقف افزایش قد ایمن، فیزیوتراپی منظم، مراقبت از زخم، تنظیم سرعت کشش، عکسبرداری دورهای و مراجعه بهموقع قابل پیشگیری یا کنترل هستند.
در جراحی افزایش قد، آگاهی از عوارض به معنی ترسیدن نیست؛ به معنی تصمیمگیری بالغ و مسئولانه است. بیمار باید بداند مسیر درمان فقط اتاق عمل نیست. نتیجه خوب زمانی ساخته میشود که جراحی درست، مراقبت درست و همکاری جدی بیمار کنار هم قرار بگیرن
